Vrijwilligers, buurtgroepen en radioamateurs in meerdere Nederlandse steden testen deze maand noodcommunicatie als internet en telefonie uitvallen. Ze zetten tijdelijke mesh-netwerken op met LoRa-apparatuur en offline berichtenapps. De proef gebeurt in buurthuizen en op straat, met steun van lokale organisaties. Het doel is de veerkracht van wijken te vergroten bij storingen, rampen of cyberaanvallen, en past in de bredere Europese digitalisering en de gevolgen voor bedrijfsleven en overheden.
Burgers bouwen noodnetwerken met mesh
Deelnemers gebruiken Meshtastic, een open-source systeem dat via LoRa korte tekstberichten over lange afstand verstuurt. Ook wordt met Briar gewerkt, een app die via bluetooth of wifi-direct kan berichten zonder internet. Deze middelen vormen samen een basisnet voor buurtberichten, bijvoorbeeld om hulp te vragen of informatie te delen. Het netwerk blijft draaien zolang er stroom is op de apparaten.
Bij de testen sluiten ook radioamateurs aan vanuit lokale verenigingen en noodcommunicatiegroepen zoals DARES. Zij kunnen met portofoons en draagbare antennes snel een spraak- of dataverbinding opzetten. Zo ontstaat een mix van open radio en versleutelde datakanalen. Dat vergroot de kans dat berichten doorkomen, ook als een deel van de infrastructuur uitvalt.
De organisatie richt zich op eenvoudige scenario’s: een check-in per straat, het doorgeven van medische of logistieke hulpvragen en het melden van storingen. Berichten worden kort gehouden om het netwerk niet te belasten. Teams oefenen rollen, zoals buurtcoördinator en antennebeheerder. Zo leren bewoners wat werkt en wat niet in de praktijk.
Een mesh-netwerk is een netwerk waarin apparaten elkaars signalen doorgeven, zonder centrale mast of server.
LoRa en radio vullen gaten
LoRa gebruikt een smalbandig radiosignaal op de 868 MHz-band en is zuinig met stroom. In stedelijke omgeving reikt het vaak een paar kilometer; in open terrein kan dat meer zijn. De keerzijde is een lage datasnelheid: alleen korte tekst en statusupdates passen binnen de limieten. Voor grote bestanden of foto’s is het niet geschikt.
Radioamateurs bieden een extra vangnet met VHF/UHF en, indien nodig, HF-verbindingen over grotere afstanden. Zij kunnen tijdelijke relaisstations of datakoppelingen plaatsen, bijvoorbeeld voor e-mail via protocollen als Winlink. Encryptie is op amateurbanden niet toegestaan, wat goed is voor openbaarheid maar minder voor privacy. Toezicht op het spectrum ligt bij de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI).
De proef houdt rekening met Europese spectrumregels zoals de duty-cycle op 868 MHz en vermogenslimieten onder ETSI-normen. Meshtastic versleutelt standaard berichten op de vergunningvrije band, wat is toegestaan binnen deze technische eisen. LoRaWAN via The Things Network wordt alleen gebruikt als internet en gateways beschikbaar zijn. Voor echte uitval is peer-to-peer zonder backhaul het uitgangspunt.
Privacy en regels bepalen keuzes
De AVG vraagt om dataminimalisatie: deel alleen wat nodig is, zoals een roepnaam en globale locatie. Organisatoren kiezen daarom voor korte, tijdelijke berichten en vermijden centrale opslag. Lijsten met kwetsbare bewoners gaan niet over de ether. Inschrijven gebeurt vrijwillig en met uitleg over risico’s.
Versleuteling beschermt inhoud van berichten in Meshtastic en Briar. Op amateurbanden mag dat niet, waardoor teams gevoelige details daar vermijden. Een praktische werkafspraak is: open radio voor algemene coördinatie, versleutelde mesh voor persoonlijke informatie. Zo blijft de balans tussen bereik, snelheid en privacy helder.
Logbestanden worden lokaal bewaard en na de oefening gewist of geanonimiseerd. Dit verkleint de kans op datalekken tijdens of na een crisis. De aanpak volgt het principe ‘privacy by design’. Juridische vragen worden, op het moment van schrijven, afgestemd met gemeenten en veiligheidsregio’s.
EU-regels sturen veerkrachtige digitalisering
De oefeningen sluiten aan bij NIS2, de Europese richtlijn die digitale weerbaarheid bij essentiële diensten verhoogt. Ook lokale overheden en zorginstellingen moeten bij storingen door kunnen werken. Burgernetwerken kunnen daar als noodbrug bij helpen, zolang afspraken helder zijn. Het is een aanvulling op officiële systemen zoals NL-Alert en, voor hulpdiensten, C2000.
Europees beleid zet in op open standaarden en minder afhankelijkheid van één leverancier. Open-source oplossingen als Meshtastic en Briar passen in dat doel van digitale soevereiniteit. Subsidies uit programma’s zoals Horizon Europe kunnen pilots versnellen. Gemeenten kunnen publiek vastgoed, zoals daken en wijkcentra, beschikbaar maken voor vaste knooppunten op zonne-energie.
Voor de Nederlandse context betekent dit: oefenen over gemeentegrenzen heen en met het bedrijfsleven. Winkels, energiebedrijven en zorgaanbieders hebben baat bij basiscommunicatie tijdens uitval. Heldere protocollen en vooraf gedeelde kanalen besparen tijd in een crisis. Daarmee wordt de impact van Europese digitalisering concreet voor de werkvloer.
Resultaten en volgende stappen
De eerste lessen: antennehoogte en zichtlijnen maken het verschil. Een simpel berichtformaat met vaste codes versnelt de afhandeling. Powerbanks en kleine zonnepanelen houden knooppunten uren tot dagen in de lucht. In dichtbebouwde wijken zijn extra repeaters nodig om blinde vlekken te dichten.
Wat nog ontbreekt, is standaardisatie tussen groepen en tools. Interoperabiliteit tussen Meshtastic, Briar en amateurdata is beperkt. Ook is er behoefte aan instructies voor kwetsbare bewoners en zorgverleners. Een landelijk schema met vooraf ingestelde kanalen en noodfrequenties helpt.
De komende maanden staan meer praktijktesten, opleidingsavonden en dekkingmetingen gepland. Organisatoren werken aan handleidingen in eenvoudig Nederlands en meerdere talen. Bedrijven en scholen worden betrokken voor stroomvoorziening en locaties. Zo groeit een robuuste, laagdrempelige communicatielaag naast de reguliere netwerken.