Belgische magistraten hebben via een open brief opnieuw alarm geslagen over de staat van justitie. Zij waarschuwen dat uitputting, personeelstekorten en verouderde IT-systemen de rechtsbescherming van burgers en bedrijven ondermijnen. De oproep komt uit heel België en is actueel deze week. Het debat raakt direct aan digitalisering van publieke diensten, Europese digitalisering en de gevolgen voor het bedrijfsleven en burgers.
Rechten onder druk
De kern van de boodschap is duidelijk: als rechtszaken te lang duren, komt toegang tot het recht in het gedrang. Dat treft slachtoffers, verdachten en ondernemers die wachten op duidelijkheid. Vertragingen zorgen ook voor hogere kosten en onzekerheid in contracten en investeringen.
Magistraten wijzen op een combinatie van oorzaken: te weinig mensen, te veel werk en achterblijvende modernisering. Hierdoor stapelen dossiers zich op en worden zittingen uitgesteld. Digitale hulpmiddelen die tijd zouden moeten winnen, leveren nu vaak extra werk op door storingen of omslachtige processen.
De maatschappelijke impact is breed. Burgers wachten langer op alimentatie, vergunningen of strafuitspraken. Bedrijven lopen risico’s bij geschillen, zeker als digitale beslaglegging, bewijsuitwisseling en communicatie niet soepel werken.
IT van justitie hapert
Veel rechtbanken werken nog met versnipperde systemen en papieren processen. Eenvoudige functies als veilig e‑deponeren (digitaal indienen van stukken), gestandaardiseerde videozittingen en betrouwbare dossierzoekfuncties zijn niet overal consistent beschikbaar. Dit vertraagt zaken en vergroot de kans op fouten.
Daarbij gelden strenge eisen vanuit de AVG. Dossierdata zijn vaak gevoelig en moeten versleuteld worden opgeslagen en verzonden. Zonder goed identiteitsbeheer en logging is het lastig om te voldoen aan dataminimalisatie en om toegang tot informatie te beperken tot wie die echt nodig heeft.
Ook cybersecurity speelt mee. De NIS2-regels leggen op het moment van schrijven een hogere lat voor beveiliging bij overheden en hun toeleveranciers. Verouderde software, gebrek aan patchbeheer en te weinig monitoring maken rechtbank-IT kwetsbaar voor uitval of misbruik.
Europa zet standaarden neer
De Europese Unie stuurt al jaren op digitale rechtspraak. Met e‑CODEX is er een Europees systeem voor veilige, grensoverschrijdende uitwisseling van processtukken. Dat helpt bij Europese procedures, maar vraagt nationaal wel om koppelingen en dezelfde gegevensstandaarden.
Ook eIDAS maakt digitale handtekeningen en vertrouwensdiensten rechtsgeldig in heel Europa. Zo kunnen advocaten en rechters documenten veilig ondertekenen en controleren. Voorwaarde is wel dat nationale systemen deze standaarden volledig ondersteunen en goed zijn ingericht.
De Nederlandse ervaring met programma KEI laat zien wat er mis kan gaan als techniek, wetgeving en werkprocessen niet in de pas lopen. Een deel van die digitaliseringsslag werd in 2018 teruggedraaid, met dure lessen over gebruiksvriendelijkheid en veranderbeheer. België kan daarvan leren door eerst basisprocessen te stroomlijnen en pas daarna breder te automatiseren.
Voorzichtig met AI in recht
Kunstmatige intelligentie kan helpen bij documentselectie, planning en het vinden van vergelijkbare uitspraken. Maar in de rechtspraak zijn de risico’s groot als algoritmen niet uitlegbaar zijn. De Europese AI-verordening plaatst AI voor juridische toepassingen op het moment van schrijven in een hoge risicoklasse, met eisen aan transparantie, toezicht en menselijke controle.
Dat betekent: auditbare modellen, duidelijke documentatie en altijd een mens die de eindbeslissing neemt. AVG-regels blijven gelden, dus trainingsdata en output moeten privacybestendig zijn. Zonder schoon en volledig bronmateriaal werkt AI bovendien slecht en kan het vooringenomenheden versterken.
AI is daarom geen snelle oplossing voor achterstanden. Eerst moeten data, processen en beveiliging op orde zijn. Daarna kunnen ondersteunende AI-tools stap voor stap, met pilots en onafhankelijke evaluatie, worden ingevoerd.
Gevolgen voor burgers en bedrijven
Digitale traagheid in justitie vertaalt zich naar praktische problemen. Een ondernemer die een vordering wil innen, heeft baat bij snelle, digitale beslaglegging en uitwisseling van bewijs. Als systemen haperen, lopen kosten op en duurt het langer voor er duidelijkheid is.
Voor burgers geldt hetzelfde bij familiezaken, huurgeschillen of strafzaken. Toegankelijke portalen, heldere notificaties en veilige berichtenkanalen verminderen stress en fouten. Een uniforme manier van inloggen, bijvoorbeeld met erkende eIDAS-middelen, voorkomt gedoe met verschillende accounts.
Transparantie is cruciaal voor vertrouwen. Dashboards met doorlooptijden, beschikbaar per rechtsgebied en regio, geven inzicht zonder privacy te schenden. Zo kunnen politiek en bestuur gericht bijsturen en kan de samenleving zien of verbeteringen werken.
Wat nu nodig is
De open brief vraagt om structurele investeringen in mensen én technologie. Dat betekent: meer capaciteit bij rechtbanken, moderne zaak- en dossiersystemen, en training voor alle gebruikers. Begin met de basis: stabiele infrastructuur, goede zoekfuncties, veilige e‑deponering en betrouwbare videozittingen.
Kies voor open standaarden en koppelvlakken, zodat systemen van rechtbanken, politie, advocatuur en forensische diensten uitwisselbaar zijn. Bouw privacy by design in, met sterke versleuteling, fijnmazige toegangsrechten en volledige logging. Toets nieuwe oplossingen aan AVG, NIS2, eIDAS en, bij inzet van algoritmen, de AI Act.
Betrek rechters, griffiers, advocaten en burgers vroegtijdig bij ontwerp en inkoop. Werk met kleine iteraties, duidelijke doelen en onafhankelijke audits. Zo wordt digitalisering geen doel op zich, maar een middel om recht sneller, veiliger en begrijpelijker te maken.
“Uitgeputte justitie doet uw rechten wankelen.”